Artikel L1 - Van wie is de berg?
Honderd jaar nadat de ENCI begon te graven betuigen kunstenaars eer aan St. Pietersberg
9 september 2026In 1926 begon de teloorgang van de majestueuze heuvel ten zuiden van Maastricht; een eeuw later rest nog slechts een roestende gesloten fabriek en een restant van de St. Pietersberg. Voor kunstenaars een plek waar de verbeeldingskracht gaat werken. Dat tonen ze op de tentoonstelling 'Van wie is de berg?' in Bureau Europa in Maastricht.
Krien Clevis lukt het om in 2015 toegang te krijgen tot de groeve van de ENCI. Dat was niet zo eenvoudig want het terrein waar sinds 1926 op grootschalige wijze mergel werd afgegraven was hermetisch afgesloten voor buitenstaanders. Clevis wist toch binnen te komen; ze zocht contact met paleontoloog John Jagt en mocht mee toen die op een dag ging zoeken naar fossielen.
Magische berg
"Ik werd meteen gevangen door de magische berg" vertelt Clevis naast de feeërieke foto die ze maakte: 'Passage'. Dit werk is nu te bewonderen en via de achterkant uitgelicht waardoor er een sprookjesachtige sfeer ontstaat. "Op het moment dat ik afdrukte hoorde ik een enorm gegil, ze hadden Lars gevonden, althans een tand van Lars," herinnert Clevis zich. Lars werd later helemaal uitgegraven en zou een beroemdheid worden; het versteende overblijfsel van een voorhistorische Mosasaurus spreekt nou eenmaal tot de verbeelding.
Kunstenaars samen met bergliefhebbers
Maar Clevis had dus de prachtige foto 'Passage' in de groeve gemaakt die nu in een translicht opstelling te zien is. "Het werd het begin van mijn onderzoek waarvan de resultaten nu in deze tentoonstelling te zien zijn." Dertien kunstenaars die allemaal gevangen zijn door de magie van de Sint Pietersberg tonen uiteenlopende werken; schilderijen, installaties, keramiek en meer. Kunst die is ontstaan uit contacten met lokale experts zoals paleontologen, biologen, berglopers of oud ENCI-medewerkers.
Krien Clevis naast het werk 'Passage'
®Orange Media (Claire Thewissen)
Draaiende spiegeltjes
Uit die interacties blijkt dat kunstenaars de St. Pietersberg op een andere manier laten zien dan wetenschappers en natuurliefhebbers. Sanne Vaassen poseert bij haar installaties met draaiende kleine spiegeltjes. "Ik heb me voor dit werk laten inspireren door de miroir noir uit de 18e eeuw. Mensen keken door een zwart spiegeltje naar een landschap achter hun rug. Je zag dan een vertekend landschap. Zo is dat nu ook in de ENCI-groeve; iedereen heeft zijn eigen blik."
Sanne Vaassen liet zich inspireren door de 18e-eeuwse miroir noir
®Orange Media (Claire Thewissen)
Obsessie met de berg
De kennis van de kunstenaars wordt dus gevoed door mensen die vaak hun hele leven al gebiologeerd zijn door de berg. Dat kan het uitzicht zijn, de stilte in de donkere gangen, de zeldzame insecten in de graslanden of de fossielen die voor het oprapen liggen. "Voor dit project wilden we al die mensen die dezelfde gezonde obsessie voor de berg delen bij elkaar brengen", vertelt mede-curator Joep Vossebeld bij een aantal vitrines in de gang naar de tentoonstelling. Onder de glasplaten liggen voorwerpen en foto’s die laten zien hoe de laatste eeuw op en rond de St. Pietersberg verlopen is.
Videoprojectie van de ENCI-groeve
De zwart-wit foto’s uit het begin van de twintigste eeuw tonen een, in onze ogen, idyllisch landschap met een onaangeroerde St. Pietersberg. Een enorm contrast met de industriële installaties van de ENCI die nu in het restant van de berg staan, die inmiddels de vorm van een holle kies heeft aangenomen. Een situatie die bezoekers van de tentoonstelling kunnen beleven op de video Solastalgia gemaakt met dronebeelden door Eline Kersten.
De kennis van de kunstenaars wordt dus gevoed door mensen die vaak hun hele leven al gebiologeerd zijn door de berg. Dat kan het uitzicht zijn, de stilte in de donkere gangen, de zeldzame insecten in de graslanden of de fossielen die voor het oprapen liggen. "Voor dit project wilden we al die mensen die dezelfde gezonde obsessie voor de berg delen bij elkaar brengen", vertelt mede-curator Joep Vossebeld bij een aantal vitrines in de gang naar de tentoonstelling. Onder de glasplaten liggen voorwerpen en foto’s die laten zien hoe de laatste eeuw op en rond de St. Pietersberg verlopen is.
Videoprojectie van de ENCI-groeve
De zwart-wit foto’s uit het begin van de twintigste eeuw tonen een, in onze ogen, idyllisch landschap met een onaangeroerde St. Pietersberg. Een enorm contrast met de industriële installaties van de ENCI die nu in het restant van de berg staan, die inmiddels de vorm van een holle kies heeft aangenomen. Een situatie die bezoekers van de tentoonstelling kunnen beleven op de video Solastalgia gemaakt met dronebeelden door Eline Kersten.
Joep Vossebeld bladert door het zakboek van de ENCI
®Orange Media (Claire Thewissen)
Zakboek
De ENCI pleegde een vernietigende aanslag op het landschap die minutieus te gelde gemaakt werd met de productie van cement. De verkoop werd nauwkeurig bijgehouden, zelfs de staat van de jute zakken waarin het cement werd verkocht zo blijkt uit het enorme zakboek. Hierin hield een medewerker van de ENCI in een keurig handschrift bij waar de jutezakken met cement naar toe gingen en in welke staat ze terugkwamen. Het is bijna verterend om te zien. Vossebeld: "Je ziet de kolommen onder de kopjes; 'in goede staat', 'versleten door normaal gebruik' en 'versleten door schuld klant'. Een statiegeldsysteem voor zakken dus."
Kunstenaar Helena maakte een expositie in de expositie met kunst uit de ENCI kantoren
®Orange Media (Claire Thewissen)
Oude schilderijen uit de ENCI kantoren
In de kantoren van de ENCI hing overigens ook kunst aan de muur. Na de sluiting van de fabriek is dat allemaal achtergebleven. Kunstenaar Helena (ze wil haar achternaam Linnert-Füller niet gebruiken als het om haar kunst draait) heeft die schilderijen bij elkaar gebracht in een soort expositie in de expositie. “In deze kunstwerken hebben lokale kunstenaars hun perspectief op de groeve laten zien.” De schilderijen zijn met opzet dicht tegen elkaar gehangen, zodat er een gevecht om de plek geleverd lijkt. Dat is precies wat Helena wil tonen: “Het geeft het contrast aan met de beschikbare ruimte.” Ook de ENCI heeft een eeuw lang gegraven in een kleine kwetsbare ruimte.
'Van wie is de berg?' is nog tot en met 8 november te zien in Bureau Europa in Maastricht
Lees hier het hele artikel.